«Οι ήρωες είναι αυτοί που επιβιώνουν χωρίς να προδώσουν τον εαυτό τους.»
– Κατερίνα Γώγου

Η Σιωπή Δεν Ήταν Ποτέ Επιλογή της
Υπάρχουν καλλιτέχνες που ψιθυρίζουν τον πόνο. Υπάρχουν και εκείνοι που τον κάνουν κραυγή, καμπάνα, σειρήνα μέσα στη νύχτα. Η Κατερίνα Γώγου ήταν η δεύτερη περίπτωση. Γεννημένη το 1940 στην Αθήνα, μέσα στις στάχτες του πολέμου και του εμφυλίου, η ζωή της ήταν ένα πεδίο μάχης από την πρώτη της ανάσα μέχρι την τελευταία. Και η ποίησή της ήταν τα συντρίμμια που μάζευε, η οργή που δεν χώρεσε, η ελπίδα που ποτέ δεν εγκατέλειψε.

Πολυτάλαντη, ηθοποιός που ξεχώρισε στις ελληνικές ταινίες της δεκαετίας του ’60, σύμβολο της μοντέρνας νεότητας, έμοιαζε να ανήκει στον λαμπερό κόσμο της τέχνης. Μα η αλήθεια της δεν άντεχε στη βιτρίνα. Κάτω από το βλέμμα της “ωραίας της Φίνος Φιλμ” έκαιγε ένα βλέμμα εξεγερμένης. Κι αυτή η φωτιά πήρε χαρτί και μελάνι, και έγινε λόγος. Και μετά τον λόγο, ήρθε η ρήξη.

Η Κατερίνα Γώγου υπήρξε μια βαθιά αντιπατριαρχική φωνή, που μέσα από την ποίησή της αποκάλυπτε τη βία, την καταπίεση και τους ρόλους που επιβάλλει η ανδροκρατούμενη κοινωνία στις γυναίκες. Με λόγο ωμό και άμεσο, αμφισβήτησε τα «κανονικά» πρότυπα, καταγράφοντας την οργή και την αντίσταση μιας γυναίκας που αρνείται να σιωπήσει ή να συμβιβαστεί.

«Μου φτιάξανε έναν κόσμο αντρικό
και μου είπαν “ζήσε”.
Με φώναξαν “υστερική”
όταν ούρλιαζα.
“Καταθλιπτική”
όταν σώπαινα.
Κι όταν είπα την αλήθεια…
με είπαν “τρελή”.»

Η Ποίηση του Περιθωρίου και της Αντίστασης
Η Γώγου δεν έγραψε για να γίνει ποιήτρια. Έγραψε γιατί δεν άντεχε αλλιώς. Το πρώτο της βιβλίο, «Τρία Κλικ Αριστερά» (1978), δεν ήταν απλώς ποίηση – ήταν επανάσταση. Ένα ξέσπασμα απόκοσμο, γεμάτο λέξεις που αιμορραγούν, λέξεις που θυμίζουν περισσότερο έκθεση αστυνομικού δελτίου, παρά λυρική απαγγελία.

Η γλώσσα της ήταν κοφτή, ωμή, γεμάτη βρισιές, συνειρμούς και βία. Όχι για το σοκ, αλλά γιατί έτσι ήταν η πραγματικότητα γύρω της – βίαιη, μολυσμένη, ταξικά άνιση και ψυχικά συντριπτική. Το ποιητικό της σύμπαν ήταν ο δρόμος, το ψυχιατρείο, το παιδικό τραύμα, οι φίλοι που χάθηκαν στα ναρκωτικά, το σώμα που έγινε όπλο και πληγή μαζί.

Η Κατερίνα δεν έγραφε για εμάς – έγραφε παρά τη θέλησή μας. Κόντρα στην αστική ευπρέπεια, στην αστυνομία της κουλτούρας, στα δελτία των 8, στα κομματικά μανιφέστα και τους ποιητές του σαλονιού. Γι’ αυτό και έγινε η φωνή όλων όσων δεν είχαν φωνή: των εξεγερμένων, των τρελών, των παιδιών του δρόμου, των απελπισμένων.

Η Τέχνη Είναι Πολιτική, Όχι Διακόσμηση
Η Γώγου μας θύμισε πως η τέχνη δεν είναι για να ομορφαίνει τον τοίχο, αλλά για να τον γκρεμίζει. Η ποίηση δεν είναι φυγή – είναι επίθεση. Αν δεν ταράζει, αν δεν ξεβολεύει, αν δεν πονάει, τότε δεν είναι ποίηση, είναι προϊόν.

Στην εποχή της τηλεοπτικής ψευδαίσθησης και της κουλτούρας του τίποτα, η Κατερίνα στάθηκε σαν κραυγή μέσα στο κενό. Δεν έφτιαξε στίχους για να τους απαγγείλουν σε λογοτεχνικά σαλόνια. Τους έγραψε για να γραφτούν στους τοίχους. Να περάσουν από στόμα σε στόμα στις πορείες. Να κοπούν σε φυλλάδια. Να φωνάξουν μέσα στις αίθουσες δικαστηρίων και στα Εξάρχεια τα χαράματα.

Για την Κατερίνα, η τέχνη δεν ήταν καταφύγιο. Ήταν όπλο. Και την χρησιμοποίησε μέχρι τέλους.

Μια Ζωή με Τοίχους, Όχι Σύνορα
Η Γώγου ήταν πάντοτε στο «απέναντι πεζοδρόμιο». Αντιεξουσιαστική μέχρι το κόκκαλο, δεν δέχτηκε ποτέ την κατηγοριοποίηση. Ούτε στον κινηματογράφο, ούτε στη λογοτεχνία, ούτε στην πολιτική. Συμμετείχε ενεργά σε κοινωνικούς αγώνες, ταυτίστηκε με την εξωκοινοβουλευτική Αριστερά και τον αναρχικό χώρο, μίλησε για την εξουσία, την πατριαρχία, την καταστολή και την αστυνομική βία με τη φωνή εκείνου που την έχει φάει στο πετσί του – όχι από ασφαλή απόσταση.

Αλλά η οργή έχει κόστος. Και το πλήρωσε. Η κατάθλιψη, η μοναξιά, η εξάρτηση, τα ψυχιατρικά ιδρύματα – όλα έγιναν μέρος του βιογραφικού της. Η Κατερίνα έζησε όπως έγραψε: στα άκρα, χωρίς δίχτυ ασφαλείας. Πέθανε το 1993, μόλις 53 ετών, μόνη, έχοντας πιει το ποτήρι μέχρι τον πάτο.

Η Κληρονομιά της Είναι Πυρκαγιά, Όχι Μνήμη
Η ποίησή της δεν διαβάζεται – σε τραντάζει. Δεν είναι για να την «καταλάβεις», αλλά για να τη νιώσεις, με το στομάχι σφιγμένο. Και αυτό είναι το μεγαλείο της. Την εποχή που η ποίηση κινδύνευε να γίνει γλυκανάλατο διακοσμητικό, η Γώγου την έφερε πίσω εκεί που ανήκει: στον δρόμο, στην εξέγερση, στην αλήθεια.

Κάθε της ποίημα είναι μια μολότοφ στον καθωσπρεπισμό. Κάθε της λέξη, μια γροθιά στο τραπέζι. Και κάθε της ανάσα, ένα μανιφέστο για τους απανταχού αποκλεισμένους.

Να Μη Σβήσουμε τη Φωτιά – Να Την Κάνουμε Εξέγερση
Αν ζούσε σήμερα, η Κατερίνα Γώγου δεν θα είχε προφίλ στο Instagram. Δεν θα πόζαρε σε podcasts, ούτε θα χάιδευε τις λέξεις για να είναι “εύπεπτη”. Θα έγραφε στους τοίχους. Θα φώναζε σε πλατείες. Θα πέταγε ποιήματα σαν πέτρες.

Σε μια εποχή που η τέχνη κινδυνεύει να γίνει lifestyle και η επανάσταση hashtag, η φωνή της μας καλεί να ξαναθυμηθούμε:
Η ποίηση δεν είναι καταναλωτικό προϊόν. Είναι μαχαιριά. Είναι κατάρα και ελπίδα μαζί. Είναι πολιτική πράξη.

Και αν κάτι χρωστάμε στην Κατερίνα, δεν είναι να την τιμούμε με λόγια – αλλά να συνεχίσουμε το έργο της με πράξεις.
Να μην ησυχάσουμε ποτέ. Να μην “ωριμάσουμε”. Να είμαστε ρωγμή στο ψέμα, σφήνα στην κανονικότητα.
Να ζήσουμε ελεύθεροι – ή να μην ζήσουμε καθόλου.

Άρθρο: Πανέλα Χριστίνα