Σε μια εποχή που οι λέξεις ανήκαν στους ευγενείς και οι φωνές των «από κάτω» χάνονταν μέσα στο βουητό της εξουσίας, εμφανίστηκε ένας άνθρωπος που τόλμησε να σπάσει το καλούπι. Ο Φρανσουά Βιγιόν, παιδί του 15ου αιώνα, δεν έγραψε για να κολακεύσει βασιλιάδες ούτε για να υμνήσει την εξουσία. Έγραψε για τους παρίες, για τους ληστές, για τις πόρνες, για τους καταραμένους. Με την πένα του έδωσε φωνή στους κατατρεγμένους, μα και στους ίδιους τους φόβους του. Ήταν ποιητής, ήταν εγκληματίας, ήταν ένας αιώνιος φυγάς – πάνω απ’ όλα όμως ήταν άνθρωπος που αρνήθηκε να χωρέσει σε έναν κόσμο που ζητούσε υπακοή.

Ο Βιγιόν κουβαλούσε τη νύχτα μέσα του. Στις μπαλάντες και στις ωδές του, ο θάνατος και το γέλιο σμίγουν, η σάτιρα γίνεται ξίφος, η απελπισία κραυγή ελευθερίας. Ο θρήνος του για τις «κυράδες των περασμένων καιρών» δεν είναι απλώς μελαγχολία· είναι η επίγνωση της φθοράς, η εξέγερση απέναντι στην αλαζονεία της αιωνιότητας. Στους στίχους του δεν υπάρχει βολή, δεν υπάρχει σιγουριά – μόνο η αλήθεια του δρόμου, ωμή, γυμνή, επικίνδυνη. Αυτό τον έκανε επικίνδυνο και γοητευτικό μαζί. Γιατί; Επειδή μας θύμισε ότι η ζωή δεν είναι προσευχή στην καθεστηκυία τάξη αλλά ένας διαρκής χορός πάνω στο σκοινί, πάντα ένα βήμα πριν την πτώση.

Ο ίδιος υπήρξε θύμα και θύτης. Έκλεψε, φυλακίστηκε, εξορίστηκε. Μα οι λέξεις του ποτέ δεν έμειναν δεμένες. Σαν τρελαμένα πουλιά ξέφυγαν από τα κάγκελα των κελιών και πέταξαν μέσα στους αιώνες. Έφεραν μαζί τους το γέλιο ενός ανθρώπου που κορόιδευε τον δήμιό του, το κλάμα ενός ποιητή που ήξερε πως η ίδια η ύπαρξη είναι ήδη μια καταδίκη. Ο Βιγιόν έγραψε σαν να κρατούσε μαχαίρι – και με αυτό άνοιξε πληγές αλλά και δρόμους.
Αυτός ήταν ο δικός του ύμνος: να φωνάζει για τον άνθρωπο που ζει με το κεφάλι στον τοίχο, αλλά ακόμα βρίσκει τη δύναμη να τραγουδάει. Να γελάει στο πρόσωπο της εξουσίας, να υμνεί τον έρωτα ακόμα και μέσα στη λάσπη, να θυμίζει ότι η ποίηση δεν ανήκει στους καθωσπρέπει αλλά στους ζωντανούς, στους ακάθαρτους, στους αληθινά ελεύθερους.

Ο Φρανσουά Βιγιόν δεν μας κληροδότησε μόνο ποίηση· μας άφησε μια στάση ζωής. Μια υπενθύμιση ότι η ομορφιά μπορεί να ανθίσει ακόμα και μέσα στη βρωμιά των φυλακών, ότι το τραγούδι μπορεί να ακουστεί ακόμη κι αν το λαιμό τον σφίγγει η αγχόνη. Ίσως τελικά αυτό είναι το πραγματικό του κληροδότημα: πως η ελευθερία δεν χαρίζεται, αλλά γράφεται με αίμα, δάκρυα και λέξεις.
Κι αν κάποτε αναρωτηθούμε πού βρίσκονται οι «κυράδες των περασμένων καιρών», ίσως η απάντηση είναι απλή: βρίσκονται μέσα μας, κάθε φορά που αρνούμαστε να σκύψουμε το κεφάλι.

Άρθρο: Πανέλα Χριστίνα